Το Αναπτυξιακό Κράτος….Του Γιώργου Σκλαβούνου

Το κράτος που ανήκει στο Έθνος και όχι στις κυρίαρχες οικονομικές ελίτ. Ένα μάθημα από την ανατολή που επανέρχεται στο προσκήνιο με την δραματική  κατάρρευση της παγκοσμιοποίησης.

1. Ορισμός της έννοιας

Το αναπτυξιακό κράτος είναι ένα κράτος στρατηγικά προσανατολισμένο στην εθνική οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη, το οποίο:

• διαθέτει ισχυρή, αυτόνομη και αξιοκρατική γραφειοκρατία,
• καθορίζει μακροπρόθεσμες εθνικές προτεραιότητες,
• κατευθύνει το χρηματοπιστωτικό σύστημα προς τις εθνικές αναπτυξιακες προτεραιότητες. ,
• διατηρεί λειτουργική συνεργασία με την αγορά χωρίς να υποτάσσεται σε αυτή.

Κεντρική του αρχή είναι ότι το κράτος ανήκει στο έθνος — στην ιστορία ΤΟΥ,  στο μέλλον του — και όχι σε επιμέρους οικονομικά συμφέροντα.

1. Ιστορικές καταβολές – Η περίπτωση της Ιαπωνίας και της Κορέας

Η θεωρητική και πρακτική μορφή του αναπτυξιακού κράτους αναδείχθηκε κυρίως στην Ανατολική Ασία.

Η Ιαπωνία

Στην Ιαπωνία, ιδιαίτερα μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, το κράτος συγκρότησε ένα πρότυπο εθνικά κατευθυνόμενης ανάπτυξης με βασικό θεσμό το Ministry of International Trade and Industry (MITI).Υπουργείο  διεθνούς εμπορίου  και βιομηχανίας ./

Η προπολεμική ιδεολογία του kokutai (εθνική οντότητα) μετασχηματίστηκε σε αναπτυξιακό εθνικισμό. Το κράτος θεωρήθηκε «φύλακας» της εθνικής ταυτότητας και της συλλογικής ευημερίας. Η οικονομική πρόοδος αντιμετωπίστηκε ως συνέχεια της ιστορικής αποστολής του έθνους.

 Η Νότια Κορέα

Στη Νότια Κορέα, ιδίως κατά την περίοδο του Park Chung-hee, το κράτος διαμόρφωσε το δόγμα της gukmin gyeongje (εθνικής οικονομίας).

Η ανάπτυξη συνδέθηκε με:

• την εθνική επιβίωση μετά την αποικιοκρατία και τον πόλεμο,
• την ιστορική ανάκαμψη,
• τη μελλοντική ευημερία.

Η κίνηση Saemaul Undong προώθησε την ανάπτυξη ως <πατριωτικό καθήκον>, συνδέοντας πειθαρχία, συνεργασία και παραγωγικότητα με την εθνική αξιοπρέπεια.

Το αποτέλεσμα ήταν ένα «οικονομικό θαύμα» που βασίστηκε όχι μόνο σε πολιτικές, αλλά σε βαθιά κοινωνική κινητοποίηση.

 Τα βασικά χαρακτηριστικά του αναπτυξιακού κράτους

Ενσωματωμένη Κρατική Αυτονομία(Embedded State Autonomy)  

Το κράτος:

• δεν απομονώνεται από την κοινωνία και την οικονομία,
• δεν εναγκαλίζεται όμως ούτε εξαγοράζεται από οικονομικά συμφέροντα.

Διατηρεί θεσμική αυτονομία, ενώ ταυτόχρονα είναι «ενσωματωμένο» (embedded) σε δίκτυα πληροφόρησης και συνεργασίας με τον παραγωγικό τομέα.

Ο διπλός στόχος είναι σαφής:

1. Αποφυγή γραφειοκρατικής απομόνωσης.
2. Αποφυγή ολιγαρχικής αιχμαλωσίας.

Ανεξάρτητη και Αξιοκρατική Κρατική Γραφειοκρατία

Η γραφειοκρατία:

• επιλέγεται με αυστηρά αξιοκρατικά κριτήρια,
• εκπαιδεύεται τεχνοκρατικά δεσμεύεται με κανόνες δεοντολογίας.
• αφοσιώνεται στο εθνικό συμφέρον και όχι σε κομματικές ή επιχειρηματικές εξαρτήσεις.

Στην Ιαπωνία και την Κορέα, οι ανώτεροι κρατικοί λειτουργοί συγκροτούσαν μια «ελίτ καθήκοντος» με έντονη συνείδηση αποστολής. Η σταθερότητα και η συνέχεια πολιτικής υπερίσχυαν του εκλογικού κύκλου.

 Εθνικός-Κρατικός Τραπεζικός Τομέας

Καθοριστικό στοιχείο ήταν η ύπαρξη χρηματοπιστωτικού συστήματος που:

• κατεύθυνε πιστώσεις σε στρατηγικούς κλάδους,
• χρηματοδοτούσε εξαγωγικές και βιομηχανικές προτεραιότητες,
• δεν λειτουργούσε με κριτήριο την ισχύ των ομίλων αλλά τις εθνικές ανάγκες.

Η πίστη μετατράπηκε σε εργαλείο εθνικής στρατηγικής.

Ο Διπλός Στόχος στη Σχέση Κράτους – Οικονομίας – Κοινωνίας – Παιδείας

Το αναπτυξιακό κράτος διασφαλίζει:

Καθορισμό και έλεγχο  του ρόλου των αγορών στην οικονομία την κοινωνία την παιδεία

• συντονισμό  των οικονομικών και παραγωγικών δυνάμεων   σε μεσοπρόθεσμους και μακροπρόθεσμους   εθνικούς στόχους.
• Βιώσιμη κοινωνική συνοχή,
• εκπαιδευτική στρατηγική προσαρμοσμένη  στους εθνικούς αναπτυξιακούς στόχους και  τις ανάγκες  διασφάλισης της εθνικής πολιτισμικής διπροσωπίας  .

Η παιδεία δεν είναι ουδέτερος μηχανισμός· είναι θεσμός εθνικής οικοδόμησης.

Η Παιδεία ως θεμέλιο του αναπτυξιακού κράτους

Στην Ιαπωνία και την Κορέα, η εκπαίδευση:

• καλλιέργησε εθνική αφήγηση και ιστορική συνείδηση,
• ενσωμάτωσε κομφουκιανικές αξίες πειθαρχίας και καθήκοντος,
• συνέδεσε προσωπική επιτυχία με συλλογική πρόοδο,
• ενίσχυσε την κοινωνική κινητικότητα μέσω αυστηρών εξετάσεων.

Η ανάπτυξη παρουσιάστηκε ως πατριωτικό καθήκον.
Οι θυσίες νομιμοποιήθηκαν επειδή το κράτος «παρέδιδε» αποτελέσματα».

Η εκπαίδευση τεχνικών στελεχών και τεχνοκρατών δημιούργησε το ανθρώπινο δυναμικό, το κοινωνικό κεφάλαιο που στήριξε την κρατική αυτονομία.

 Η Κυρίαρχη Ιδεολογία: Το Κράτος ως ιδιοκτησία του Έθνους

Στα αναπτυξιακά κράτη διαμορφώθηκε μια ηγεμονική ιδεολογία που συνδύαζε:

• εθνικισμό,
• παραδοσιακή θρησκευτική ηθική,
• κοσμική πίστη στην κρατική αποστολή,
• ανάπτυξη ως ιστορική δικαίωση.

Το κράτος δεν θεωρήθηκε μηχανισμός εξουσίας αλλά υπηρέτης  του παρόντος και θεματοφύλακας του συλλογικού μέλλοντος.

Από αυτή την αντίληψη προέκυψε ένας αναπτυξιακός εθνικισμός, όπου:

• η σκληρή εργασία,
• η πειθαρχία,
• η συνεργασία,
• η προσήλωση στο καθήκον

αποτελούσαν ηθικές προσωπικές, και κοινωνικές  επιταγές.

 Συμπερασματικά:Το Αναπτυξιακό Κράτος ως πολιτικό πρόταγμα.

Το αναπτυξιακό κράτος δεν είναι αυταρχισμός ούτε κρατισμός.
Είναι:

• κράτος ισχυρό αλλά όχι αυθαίρετο, θεσμικά προσανατολισμένο δεσμευμένο  στην υπηρεσία του λαού  και του έθνους
• συνεργατικό αλλά ανεξάρτητο,

• κοινωνικά νομιμοποιημένο από την καρποφόρα αφοσίωση του

Το θεμέλιό του είναι η εμπιστοσύνη.
Και η εμπιστοσύνη οικοδομείται όταν:

• η διοίκηση είναι αξιοκρατική,
• η οικονομική πολιτική υπηρετεί το συλλογικό συμφέρον,
• η παιδεία διαμορφώνει πολίτες με αίσθηση καθήκοντος και συμμετοχής.

Το αναπτυξιακό κράτος είναι, τελικά, η θεσμική μορφή μιας βαθιάς πολιτικής αρχής:

Το κράτος ανήκει στο έθνος — και οφείλει να το υπηρετεί.

Μπορει   το αναπτυξιακό  κράτος  να αποτελεί επιδιώξιμο στόχο στην Ευρωπαϊκή Ένωση του σήμερα. Κατά  την γνώμη μου αποτελεί  τον ασφαλέστερο  και τον «Ευρωπαϊκότερο»   για την Ευρωπαϊκή Ένωση στόχο. Μια αδελφότητα ισονομίας ισηγορίας ισοπολιτείας εθνών και πολιτισμών σε ένα μοντέλο αρμονικής ενότητας διαφορών, σε ένα  μοντέλο  «ΧΟΡΩΔΙΑΣ» αποτελεί την ασφαλέστερη  κεντρομόλα απάντηση της Ευρώπης  σε όσους απεργάζονται την διάλυση της .Αποτελεί απάντηση που  μπορεί να αξιοποιήσει και να προστατεύει,  στο έπακρο, τα συγκριτικά πλεονεκτήματα της Ευρώπης , με πρώτιστο την πολιτισμική της βιοποικιλότητα. Αποτελεί την ασφαλέστερη απάντηση σε οσους προσπαθούν να την σύρουν στον φαύλο κύκλο  των παλιών αμαρτιών, και των εξοπλισμών. Η Ευρώπη μπορεί να ξαναγίνει υπερδύναμη αν πράτα από όλα συσπειρώσει τους λαούς  σε ένα  ευρωπαϊκό και οικουμενικό όραμα. Ένα τέτοιο όραμα προϋποθέτει την επάνοδο της Ευρώπης  στον πολιτισμικό στίβο ως  υπερδύναμης  ειρήνης  και πολιτισμού .Υπερδύναμης που στηρίζεται στην αφοσίωση  στην πίστη των μελών που την συνθέτουν και όχι στην κατάλυση της, την παράδοση της, σε έναν βαρβαρικό «α-πολιτισμικό»  μηχανισμό, μέτοχο  και ανταγωνιστή για νομή ισχύος  σε μια «μη κοινωνία»  

Γ.ΣΚΛΑΒΟΥΝΟΣ – Οικονομολόγος-Κοινωνιολόγος